Hen phế quản là bệnh hô hấp mạn tính, đường thở bị viêm và co thắt nên dễ ho, khò khè, tức ngực và khó thở, thường nặng hơn về đêm hoặc khi gặp yếu tố kích thích. Bệnh không lây. Khi có dấu hiệu nghi ngờ, bạn nên đi khám để bác sĩ xác định bệnh và hướng dẫn kiểm soát.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ.
Bệnh hen phế quản là gì? Tìm hiểu về bệnh hen phế quản
Nhiều người gõ tìm với cụm “bênh hen phế quản”, nhưng cách viết đúng là bệnh hen phế quản. Đây là bệnh mạn tính của đường thở: niêm mạc phế quản viêm, nhạy cảm hơn bình thường và dễ co thắt khi gặp tác nhân kích thích. Khi đó đường thở hẹp lại, không khí ra vào khó hơn nên người bệnh thấy khò khè, tức ngực, khó thở.
Theo Bệnh viện Phổi Trung ương, trên thế giới có 339 triệu người mắc hen phế quản, tương ứng 1-18% dân số tùy quốc gia. Cũng theo Bệnh viện Phổi Trung ương (2010), khảo sát ở Việt Nam cho thấy tỷ lệ mắc hen phế quản là 4,1%; cao nhất ở nhóm tuổi trên 80 (11,9%), thấp nhất ở nhóm 21-30 tuổi (1,5%).
Hen phế quản có đặc điểm gì?
Đặc điểm của hen phế quản là các triệu chứng đến từng cơn rồi giảm, không liên tục như nhiều bệnh khác. Hiện tượng hen phế quản thường tái diễn, thay đổi theo thời điểm trong ngày (nặng hơn về đêm và sáng sớm), theo mùa hoặc theo môi trường, và có thể đỡ một phần khi cơn qua đi hay khi dùng thuốc theo chỉ định. Mức độ ở mỗi người khác nhau: người chỉ thỉnh thoảng ho, người hay lên cơn khó thở.
Bụi mịn và khói bụi ngoài trời cũng có thể làm triệu chứng nặng hơn, nên bạn nên tìm hiểu tác hại của ô nhiễm không khí và cách giảm tiếp xúc để chủ động bảo vệ đường thở.
Hen suyễn và hen phế quản có giống nhau không?
Trong cách nói hằng ngày, “hen suyễn” và “hen phế quản” thường được dùng thay nhau để chỉ cùng một bệnh hô hấp mạn tính. Nếu bạn thấy hai tên gọi này trong đơn thuốc hay tài liệu, hãy hỏi bác sĩ điều trị để hiểu đúng tình trạng của mình.
Bệnh hen phế quản có lây không?
Không. Hen phế quản là bệnh viêm đường thở mạn tính, không lây qua tiếp xúc, ho hay hô hấp. Điều có liên quan nhiều hơn là cơ địa và di truyền trong gia đình, cùng các yếu tố môi trường làm cơn dễ khởi phát.
Nguyên nhân bị hen phế quản là gì?
Nguyên nhân bị hen phế quản không phải một yếu tố đơn lẻ. Thường là sự kết hợp giữa cơ địa (dễ dị ứng, đường thở nhạy cảm) và các tác nhân từ môi trường. Vì vậy hai người cùng sống trong một căn nhà nhưng chỉ một người bị hen là chuyện có thể xảy ra. Nguyên nhân của bệnh hen phế quản vẫn được y khoa tiếp tục nghiên cứu, nên cần thận trọng với những lời khẳng định chắc chắn “do một thứ duy nhất”.
Cơ địa và di truyền
Người có cơ địa dị ứng (viêm mũi dị ứng, chàm, dị ứng thức ăn…) thường dễ mắc hen hơn. Yếu tố gia đình cũng đáng chú ý: theo a:care Việt Nam (Abbott), nếu có ba mẹ bị hen thì con có nguy cơ bị hen tăng gấp 3-6 lần. Đây là nguy cơ, không có nghĩa chắc chắn con sẽ mắc bệnh.
Các yếu tố làm cơn hen dễ khởi phát
Nguyên nhân của hen phế quản là chuyện cơ địa, còn cơn hen cụ thể thường do các yếu tố khởi phát. Những yếu tố hay được nhắc đến:
- Bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, lông thú.
- Khói thuốc lá, khói bếp, mùi nồng (hóa chất, nước hoa, sơn).
- Không khí ô nhiễm; bạn có thể tham khảo thêm về hậu quả của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe nói chung.
- Nhiễm virus hô hấp như cảm lạnh, cúm.
- Thời tiết thay đổi đột ngột, không khí lạnh khô.
- Gắng sức quá mức, cảm xúc căng thẳng.
Dấu hiệu hen phế quản thường gặp
Dấu hiệu hen phế quản thường xoay quanh bốn biểu hiện: ho, khò khè, tức ngực và khó thở. Biểu hiện hen phế quản hay rõ hơn về đêm, gần sáng, sau khi vận động hoặc khi tiếp xúc tác nhân kích thích. Dấu hiệu bệnh hen phế quản có thể nhẹ, dễ nhầm với cảm lạnh, nên nhiều người chỉ phát hiện khi triệu chứng lặp lại nhiều lần.
| Biểu hiện | Mô tả thường gặp |
|---|---|
| Ho | Ho khan hoặc có đờm, hay nặng về đêm và sáng sớm, tái diễn |
| Khò khè | Thở ra có tiếng rít như tiếng sáo |
| Tức ngực | Cảm giác nặng, bó chặt vùng ngực |
| Khó thở | Hụt hơi, thở nhanh, phải gắng sức mới thở được |
Ho hen phế quản có gì khác ho thông thường?
Ho hen phế quản thường kéo dài hoặc tái đi tái lại, hay xuất hiện khi gặp lạnh, bụi, mùi nồng hoặc khi vận động, và hay đi kèm khò khè hay tức ngực. Ho do cảm lạnh thường đỡ sau vài ngày và đi kèm sổ mũi, đau họng. Nếu bạn ho nhiều tuần hoặc ho lặp lại theo từng đợt, nên đi khám thay vì tự mua thuốc ho.
Hen phế quản khó thở như thế nào?
Người bệnh có cảm giác hụt hơi, thở ra khó hơn hít vào, đôi khi phải ngồi thẳng người mới dễ thở. Theo Bệnh viện TWQĐ 108 (2022), cơn khó thở điển hình của hen kéo dài 5-15 phút, có khi hàng giờ, hàng ngày.
Triệu chứng bệnh hen phế quản theo thời điểm và mức độ
Triệu chứng bệnh hen phế quản không giống nhau ở mọi người. Phần này giúp bạn gom các triệu chứng của bệnh hen phế quản thành bức tranh dễ nhận biết hơn.
Các triệu chứng điển hình
Các triệu chứng của bệnh hen phế quản thường gồm:
- Ho dai dẳng, nhất là đêm và sáng sớm.
- Khò khè khi thở ra.
- Tức ngực, nặng ngực.
- Khó thở, thở nhanh, hụt hơi khi vận động nhẹ.
- Thức giấc giữa đêm vì ho hoặc khó thở.
Triệu chứng thay đổi theo thời điểm và mức độ
Với bệnh hen phế quản, triệu chứng có thể im lặng nhiều ngày rồi bùng lên khi gặp yếu tố kích thích. Mức độ đi từ nhẹ (thỉnh thoảng ho, khò khè) đến nặng (khó thở liên tục, ảnh hưởng ngủ và sinh hoạt). Bác sĩ có thể dùng đo chức năng hô hấp hoặc bảng câu hỏi để đánh giá. Theo Bệnh viện Phổi Trung ương, thang điểm ACT cho biết: ≤ 19 điểm là hen chưa được kiểm soát, 20-24 điểm kiểm soát tốt, 25 điểm kiểm soát hoàn toàn. Bạn nên làm bài này cùng bác sĩ, không tự kết luận.
Bạn nên đi khám sớm nếu ho, khò khè hoặc tức ngực lặp lại nhiều lần, làm mất ngủ hoặc hạn chế sinh hoạt hằng ngày.
Dấu hiệu hen phế quản ở trẻ em
Dấu hiệu hen phế quản ở trẻ em dễ bị bỏ sót vì trẻ chưa biết mô tả cảm giác khó chịu. Cha mẹ có thể để ý:
- Ho tái đi tái lại, nhất là về đêm hoặc sát sáng.
- Khò khè, thở có tiếng rít.
- Thở nhanh, thở gắng sức.
- Ho hoặc mệt khi chạy nhảy, chơi đùa, cười nhiều.
- Quấy khóc, ăn kém hoặc ngủ không yên vì khó thở.
Theo Bệnh viện Phổi Trung ương, tỷ lệ mắc hen tăng nhanh ở nhiều nước từ năm 1980, trung bình 10-12% ở trẻ dưới 15 tuổi và 6-8% ở người lớn.
Trẻ ho, khò khè kéo dài cần chú ý gì?
Nếu trẻ ho, khò khè lặp đi lặp lại, đừng tự cho là “viêm họng thường” hay tự cho thuốc. Hãy đưa trẻ đến khám chuyên khoa nhi hoặc hô hấp, ghi lại thời điểm ho, tác nhân có thể liên quan (bụi, khói, thú nuôi, thời tiết) để bác sĩ dễ đánh giá. Cha mẹ không nên tự kết luận con bị hen.
Dấu hiệu hen phế quản nặng và khi nào cần đi cấp cứu
Dấu hiệu hen phế quản nặng cần xử trí nhanh, gồm:
- Khó thở nhiều, thở dốc, không nằm được.
- Nói không thành câu, chỉ nói được từng từ.
- Môi hoặc đầu ngón tay tím tái.
- Thở rút lõm vùng ngực hoặc hõm cổ.
- Đã dùng thuốc cắt cơn theo chỉ định mà không đỡ.
- Lơ mơ, mệt lả.
Khi có những dấu hiệu này, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu ngay, không chờ đợi hay thử thêm mẹo dân gian.
Hen phế quản có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm khi lên cơn nặng hoặc khi bệnh không được kiểm soát tốt. Theo Bệnh viện Phổi Trung ương, tử vong do hen khoảng 383 nghìn trường hợp mỗi năm, chủ yếu ở nước phát triển trung bình và trung bình thấp. Điều đáng nói là bệnh có thể kiểm soát được khi theo dõi cùng bác sĩ.
Khi nào cần đến cơ sở y tế ngay?
Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nặng nào ở trên, hoặc khi trẻ nhỏ thở rất nhanh, li bì, bỏ bú. Với người đã có kế hoạch xử trí hen, hãy làm đúng hướng dẫn của bác sĩ và đi cấp cứu nếu thuốc cắt cơn không giúp đỡ.
Hen phế quản có khỏi hẳn được không?
Hen phế quản là bệnh mạn tính, nên mục tiêu chính thường là kiểm soát triệu chứng, hạn chế cơn cấp và giữ sinh hoạt bình thường theo phác đồ của bác sĩ. Bài viết này không hứa hẹn khỏi hẳn, và không có sản phẩm hay mẹo nào thay thế được thuốc và tái khám theo chỉ định.
Theo Bệnh viện Phổi Trung ương (2010), ở Việt Nam chỉ 29,1% bệnh nhân hen được dùng thuốc dự phòng và 39,7% đạt kiểm soát hen. Điều này cho thấy việc theo dõi đều đặn có ý nghĩa thực tế.
Bệnh hen phế quản mãn tính có nguy hiểm không?
Bệnh hen phế quản mãn tính có thể gây các đợt khó thở bất ngờ và ảnh hưởng giấc ngủ, học tập, công việc nếu kiểm soát kém. Khi được theo dõi và dùng thuốc đúng hướng dẫn, nhiều người vẫn sinh hoạt khá bình thường.
Theo dõi và tái khám định kỳ
- Tái khám đúng lịch, kể cả khi thấy mình đang ổn.
- Ghi lại tần suất ho, khò khè, số lần thức giấc ban đêm.
- Mang theo thuốc và dụng cụ hít khi đi khám để bác sĩ kiểm tra cách dùng.
- Không tự ý tăng, giảm hay ngưng thuốc.
Những điều cần tránh khi bị hen phế quản
Những điều cần tránh khi bị hen phế quản chủ yếu là các tác nhân gây kích thích và những thói quen làm bệnh khó kiểm soát. Dưới đây là gợi ý chung, bạn nên hỏi bác sĩ để có lời khuyên phù hợp với mình.
Yếu tố môi trường nên hạn chế
- Khói thuốc lá (kể cả hút thuốc thụ động), khói hương, khói bếp.
- Bụi nhà, nấm mốc, phấn hoa, lông thú nếu bạn biết mình nhạy cảm.
- Mùi nồng như hóa chất tẩy rửa, sơn, nước hoa xịt.
- Thay đổi thời tiết đột ngột, gió lạnh trực tiếp.
Giữ nhà cửa thoáng, sạch, lau bụi thường xuyên là thói quen nên có. Bạn có thể tham khảo thêm giải pháp giảm ô nhiễm không khí trong nhà như một kiến thức về môi trường sống nói chung.
Thói quen sinh hoạt cần lưu ý
- Không tự ý bỏ hoặc đổi thuốc, kể cả khi triệu chứng đã đỡ.
- Tránh gắng sức đột ngột; hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp.
- Hạn chế tiếp xúc người đang bị cảm, cúm khi sức khỏe yếu.
- Không dùng các mẹo truyền miệng thay cho thuốc bác sĩ kê.
Nên làm gì tiếp theo?
Nếu bạn hoặc người thân có biểu hiện ho, khò khè, tức ngực kéo dài, hãy đặt lịch khám hô hấp để được đánh giá rõ ràng. Với những thắc mắc về không khí trong nhà, bạn có thể liên hệ hotline hoặc ghé showroom HAKAWA để được tư vấn, nhưng việc kiểm soát bệnh hen vẫn cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh hen phế quản có lây không?
Không. Hen phế quản là bệnh viêm đường thở mạn tính, không lây qua tiếp xúc, ho hay hơi thở. Bệnh liên quan nhiều hơn đến cơ địa dị ứng, yếu tố di truyền trong gia đình và các tác nhân môi trường làm cơn dễ khởi phát. Bạn không cần lo ngại khi sống chung với người bệnh.
Hen suyễn và hen phế quản có giống nhau không?
Trong cách gọi thông thường, hai tên này thường được dùng để chỉ cùng một bệnh hô hấp mạn tính, với đường thở viêm và dễ co thắt. Nếu thấy hai cách gọi trong đơn thuốc hoặc tài liệu, bạn nên hỏi bác sĩ để hiểu chính xác tình trạng của mình.
Hen phế quản có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm khi lên cơn nặng hoặc khi bệnh không được kiểm soát tốt. Các dấu hiệu như khó thở nhiều, nói không thành câu, môi tím hoặc thuốc cắt cơn không đỡ cần đến cơ sở y tế ngay. Khi theo dõi cùng bác sĩ, bệnh có thể được kiểm soát tốt hơn.
Bị hen phế quản có khỏi hẳn được không?
Hen phế quản là bệnh mạn tính, nên thường nhắm đến việc kiểm soát triệu chứng và hạn chế cơn cấp theo phác đồ của bác sĩ. Bạn không nên tự ý dùng thuốc hay làm theo cách truyền miệng, và nên tái khám định kỳ để điều chỉnh kế hoạch theo dõi.
Dấu hiệu hen phế quản ở trẻ em là gì?
Trẻ thường ho tái đi tái lại, khò khè, thở nhanh, ho về đêm hoặc khi chạy nhảy, chơi đùa, có thể quấy khóc hoặc ngủ không yên. Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa để bác sĩ đánh giá, không tự kết luận hay tự cho thuốc.
Những điều cần tránh khi bị hen phế quản là gì?
Nên tránh khói thuốc, bụi, phấn hoa, lông thú, mùi nồng, thay đổi thời tiết đột ngột và gắng sức quá mức. Quan trọng nhất là không tự ý bỏ hoặc đổi thuốc đang dùng. Mỗi người nhạy cảm với tác nhân khác nhau, nên hãy hỏi bác sĩ để có lời khuyên phù hợp.
Nguyễn Hữu Thật, hiện tại là Creative Content Leader tại HAKAWA, là một chuyên gia với hơn 5 năm kinh nghiệm chuyên nghiên cứu và tổng hợp kiến thức về thiết bị lọc nước và chăm sóc sức khỏe gia đình như ghế thư giãn, nệm massage…Nội dung được xác thực dựa trên tài liệu uy tín và phản hồi thực tế từ khách hàng.





















